Spierbevangenheid bij paarden: oorzaken, symptomen en wat je kunt doen

Wat is spierbevangenheid bij paarden?

Bij spierbevangenheid raken spiervezels beschadigd tijdens of kort na inspanning. Vooral de grote spieren van kruis, bil en lendenen verkrampen. Ze worden hard en pijnlijk, en je paard wil of kan niet meer goed bewegen. Dierenartsen noemen het inspanningsgebonden rabdomyolyse.

Uit de beschadigde spiercellen komt de kleurstof myoglobine vrij. Die komt via het bloed in de urine terecht en kleurt die koffie- of roodbruin. Grote hoeveelheden belasten de nieren, en daarom is donkere urine altijd een reden om direct de dierenarts te bellen. Het is dus geen blaasprobleem zoals een blaasontsteking bij paarden, al lijkt de urine daar soms op.

Spierbevangenheid is iets anders dan hoefbevangenheid. De namen lijken op elkaar, maar bij hoefbevangenheid zit het probleem in de hoeven en bij spierbevangenheid in de spieren. Het oude idee dat melkzuur de oorzaak is, klopt ook niet: verzuring speelt geen hoofdrol.

Hoe ontstaat spierbevangenheid?

Meestal is het een combinatie van aanleg en aanleiding. Een paard dat er gevoelig voor is, kan na maanden zonder problemen ineens spierbevangen raken als een paar risicofactoren samenkomen.

• Veel krachtvoer met zetmeel en suiker ten opzichte van het werk, vooral als het rantsoen op rustdagen gelijk blijft.
• Weer aan het werk na een of meer rustdagen op stal.
• Te snel opbouwen na een rustperiode, of zwaarder werk dan je paard gewend is.
• Afkoelen in regen of koude wind na het werk.
• Spanning en opwinding, bijvoorbeeld bij wedstrijden, transport of een nerveus karakter.
• Veel zweten zonder dat het verlies aan vocht en zout wordt aangevuld.
• Een tekort aan vitamine E of selenium in het rantsoen. Je dierenarts kan dat in het bloed meten.
• Erfelijke aanleg, zoals PSSM of RER.

Merries, jonge sportpaarden en paarden met een nerveus temperament krijgen het vaker. Komt het bij jouw paard meer dan eens terug, dan zit er vaak een erfelijke spierziekte achter.

Maandagziekte en tying-up: zelfde probleem, andere naam

Maandagziekte is de oude naam voor spierbevangenheid na een rustdag. Werkpaarden stonden op zondag op stal met hetzelfde volle rantsoen als op werkdagen, en liepen op maandag vast. Tying-up is de Engelse term, die je vooral in de sportwereld hoort. Het gaat steeds om dezelfde aandoening, met dezelfde signalen en dezelfde aanpak.

Chronisch spierbevangen: als het steeds terugkomt

Raakt je paard vaker spierbevangen, of al bij licht werk, dan is er meestal een erfelijke spierziekte in het spel. De twee bekendste zijn PSSM en RER.

Bij PSSM slaan de spieren te veel suiker op in een vorm die ze slecht kunnen gebruiken. Type 1 komt veel voor bij quarter horses en trekpaarden, en ook bij sommige warmbloeden en pony's. Het is met een DNA-test uit haar of bloed aan te tonen. Voor type 2 bestaat geen betrouwbare DNA-test; daarvoor is een spierbiopt nodig.

Bij RER is de regeling van de spiersamentrekking verstoord. Dat zie je vooral bij volbloeden, dravers en Arabieren, vaak bij jonge, nerveuze merries in training. Spanning is bij RER een belangrijke aanleiding.

Beide zijn blijvend, maar met een passend rantsoen en dagelijkse beweging kunnen de meeste paarden goed blijven werken. Is je paard vooral stijf in de achterhand, zonder dat het tijdens het werk vastloopt of donkere urine heeft? Dan is er vaker iets anders aan de hand. Lees daarover meer bij een stijve achterhand bij paarden.

Wat doe je bij een spierbevangen paard?

Stop meteen met werken en laat je paard staan. Dwing het niet om verder te lopen, ook niet naar de stal als die ver weg is. Elke stap kan de spieren verder beschadigen. Bel de dierenarts, ook als je paard licht spierbevangen lijkt: de ernst is van buitenaf slecht te schatten.

De dierenarts onderzoekt je paard en neemt bloed af om de spierwaarden te meten. Afhankelijk van de ernst krijgt je paard pijnstilling, en bij donkere urine vaak vocht via een infuus om de nieren te beschermen.

Tot de dierenarts er is

• Laat je paard staan waar het staat, op een rustige plek uit de wind.
• Leg een deken over rug en achterhand, zeker bij kou of als je paard nat is.
• Bied water aan, maar geen krachtvoer.
• Let op de kleur van de urine als je paard plast.
• Noteer wanneer het begon en wat je paard die dag en de dagen ervoor heeft gedaan en gegeten.

Na de eerste dagen

Vroeger kreeg een spierbevangen paard wekenlang boxrust. Nu weten we dat lang stilstaan het herstel eerder vertraagt. Zodra de dierenarts het goedvindt, meestal na een paar dagen, is rustig stappen aan de hand of een kleine paddock beter dan de hele dag op stal. Bouw het werk pas weer op als de spierwaarden in het bloed gezakt zijn.

Stijf in de wei, in herfst of voorjaar

Is je paard stijf, zwak of trillerig in de wei zonder dat het gewerkt heeft, en heeft het donkere urine? Denk dan aan atypische myopathie, een vergiftiging door zaden of kiemplantjes van de gewone esdoorn. Het lijkt op spierbevangenheid, maar is een andere aandoening en vaak dodelijk. Bel ook dan direct de dierenarts.

Spierbevangenheid voorkomen

• Geef je paard elke dag beweging, het liefst met weidegang of een paddock. Hele dagen op stal verhogen het risico.
• Stem het krachtvoer af op het werk en geef op rustdagen minder.
• Kies een rantsoen met weinig zetmeel en suiker. Laat bij een gevoelig paard de energie uit ruwvoer, vezels en vet komen, in overleg met je dierenarts of een voedingsdeskundige.
• Bouw na een rustperiode rustig op, met een ruime warming-up en cooling-down.
• Houd je paard na het werk warm en droog, met een deken bij kou, regen of wind.
• Zorg voor vrije toegang tot water en zout, zeker als je paard veel zweet.
• Houd een vaste routine bij een nerveus paard en beperk onnodige spanning.
• Is je paard al eens spierbevangen geweest, laat dan uitzoeken of er een erfelijke spierziekte achter zit.