Angstig gedrag bij paarden: oorzaken, signalen en wat je kunt doen

Wat is angst bij paarden?

Angst is bij een paard geen gebrek aan karakter maar overlevingsgedrag. In de natuur overleeft het paard dat bij twijfel wegrent, niet het paard dat eerst nog even kijkt. Dat instinct zit ook in een paard dat al twintig jaar op stal staat. Schrikken van iets nieuws is dus normaal. Het wordt een probleem als je paard van steeds meer dingen schrikt, lang nodig heeft om te herstellen of angstig is in situaties waar het eerder rustig was.

Angst en stress liggen dicht bij elkaar, maar zijn niet hetzelfde. Angst is een reactie op een concrete prikkel: de tractor, de trailer, de witte zak in het weiland. Stress is de spanning die overblijft als die prikkels te vaak komen of als de leefomstandigheden niet kloppen. Een gestrest paard schrikt sneller, en een paard dat veel schrikt bouwt stress op. Over die bredere spanning lees je in stress bij paarden.

Waarom is een paard angstig of schrikachtig?

Meestal spelen meerdere oorzaken tegelijk. De belangrijkste:

• Aanleg en karakter. Sommige paarden zijn van nature alerter dan andere. Volbloeden en Arabieren staan erom bekend, maar binnen elk ras zie je grote verschillen.
• Een nare ervaring. Een paard onthoudt een pijnlijke of beangstigende gebeurtenis lang en koppelt die aan de plek, het voorwerp of de persoon. Eén keer vast komen te zitten in de trailer kan jaren doorwerken.
• Te weinig gewenning als jong paard. Een paard dat in zijn eerste jaren weinig heeft gezien, schrikt later van meer.
• Zicht en gehoor. Paarden zien minder scherp dan wij, schatten diepte slecht in en zien beweging aan de rand van hun blikveld juist heel goed. Een schaduw op de grond of een tak die beweegt is voor een paard echt iets anders dan voor jou. Een paard dat slechter gaat zien, bijvoorbeeld op leeftijd, wordt vaak schrikachtiger.
• Pijn. Een paard met rugpijn, een slecht passend zadel, gebitsproblemen of maagzweren is prikkelbaarder en schrikt sneller. Dit is de oorzaak die het vaakst over het hoofd wordt gezien.
• Leefomstandigheden. Weinig weidegang, weinig beweging, alleen staan zonder soortgenoten in zicht of veel krachtvoer bij weinig werk maken een paard onrustiger.
• Jouw eigen spanning. Een paard leest je lichaam. Houd jij je adem in bij de tractor, dan weet je paard dat er iets mis is.

Plotseling angstig: dan eerst de dierenarts

Een paard dat altijd rustig was en in korte tijd schrikachtig wordt, heeft daar een reden voor. Denk aan pijn, een oog dat achteruitgaat, een gebitsprobleem of iets wat in de omgeving is veranderd. Laat de dierenarts eerst de lichamelijke oorzaken uitsluiten voordat je aan training begint. Rugproblemen bij paarden uiten zich vaak eerst in gedrag, niet in kreupelheid.

Wat doe je met een angstig paard?

Het doel is niet dat je paard nooit meer schrikt, maar dat het na een schrik snel terugkomt bij jou en bij zichzelf. Dat leer je in stappen.

• Blijf zelf rustig en voorspelbaar. Adem uit, laat je schouders zakken, praat op een lage toon. Straf nooit: een paard dat voor schrikken gestraft wordt, leert dat de prikkel én jij gevaarlijk zijn.
• Houd afstand tot de prikkel. Zoek het punt waarop je paard de tractor of de zak wel ziet, maar nog kan nadenken: het kijkt, snuift, kauwt misschien. Daar werk je. Niet erbovenop.
• Laat je paard kijken en beloon ontspanning. Zodra het hoofd zakt, het paard uitblaast of kauwt, beloon je dat met rust, een aai of een stap bij de prikkel vandaan. Zo koppelt het paard de prikkel aan iets prettigs. Dit heet gewenning (desensitisatie) en tegenconditionering.
• Bouw op in kleine stappen. Steeds iets dichterbij, iets langer, iets meer beweging. Gaat het mis, dan was de stap te groot; ga terug naar waar het wel lukte.
• Geef je paard een taak. Een paard dat moet nadenken over een opdracht (een stap achteruit, een volte, over een balk) heeft minder ruimte voor paniek. Grondwerk is hiervoor ideaal.
• Houd sessies kort en sluit positief af. Tien minuten met een goed einde doet meer dan een uur strijd.

Lukt het niet alleen, schakel dan een instructeur of gedragsdeskundige voor paarden in die met gewenning werkt. Een paar lessen met een goede begeleider voorkomt dat je onbedoeld de angst versterkt.

Als je paard in paniek raakt

Een paard in blinde paniek leert niets; dan telt alleen veiligheid. Geef ruimte, blijf uit de baan van de achterhand en probeer het paard niet met kracht vast te houden. Lukt het, draai het paard dan in een kleine cirkel om je heen in plaats van recht tegen het touw in te trekken. Pas als de ademhaling zakt en het paard weer naar je kijkt, ga je rustig verder.

Angstig gedrag voorkomen

Voorkomen is vooral een kwestie van leefwijze en gewenning.

• Zorg voor veel weidegang, dagelijkse beweging en soortgenoten in zicht. Een paard dat zich veilig voelt in de kudde, schrikt minder.
• Laat een jong paard zoveel mogelijk zien: verkeer, plastic, water, vreemde ondergrond, drukte. Rustig opgebouwd en liefst met een rustig ouder paard erbij.
• Laat zadel, gebit en hoeven regelmatig controleren, zodat pijn geen onzichtbare oorzaak wordt.
• Houd de dagindeling voorspelbaar: vaste voertijden, vaste buren, geen onnodige verhuizingen.
• Pas het voer aan het werk aan. Veel krachtvoer bij weinig beweging maakt veel paarden heter.
• Werk aan je eigen ontspanning in het zadel en aan de hand. Een ruiter die zelf schrikt, bevestigt de angst.

Met geduld en herhaling worden de meeste angstige paarden betrouwbaarder. Slaat angst om in dreigen, bijten of slaan, lees dan ook agressie bij paarden: angst en agressie hebben vaak dezelfde wortel.