Koliek bij paarden: oorzaken, symptomen en wat je kunt doen

Wat is koliek bij paarden?

Koliek is geen ziekte op zich, maar de naam voor buikpijn. Bij paarden zit die pijn bijna altijd in maag of darmen. Een paard kan niet overgeven en heeft een lange, beweeglijke dikke darm die op een paar plekken scherp omkeert. Daardoor loopt gas of voer sneller vast dan bij veel andere dieren, en kan een stuk darm verschuiven of draaien.

De meeste kolieken zijn mild: een kramp of gasophoping die met behandeling op stal binnen enkele uren zakt. Een klein deel is ernstig, bijvoorbeeld als een darm verdraait of bekneld raakt. Dan is een operatie in een kliniek nodig en kan koliek dodelijk zijn als die te laat komt. Of het mild of ernstig is, zie je van buitenaf niet altijd. Daarom is elke koliek een reden om de dierenarts te bellen.

Soorten koliek: gaskoliek, verstopping en verdraaiing

Gaskoliek

Gas uit de vertering hoopt zich op en rekt de darm op. Het paard wordt onrustig en de buik kan opgezet zijn. Gaskoliek volgt vaak op een plotselinge voerwissel, veel vers gras of gistend voer. Meestal is het goed te behandelen, maar een sterk opgeblazen darm kan verschuiven.

Krampkoliek

De darmwand trekt pijnlijk samen. Je ziet pijnaanvallen met rustigere momenten ertussen, en je hoort vaak veel darmgeluid. Koud water, stress of een weersomslag worden vaak als aanleiding genoemd.

Verstoppingskoliek en zandkoliek

Een prop voer, stro of zand blokkeert de darm. Het paard eet slecht, mest weinig of niet en de pijn bouwt langzaam op. Zand krijgt een paard binnen op kale, zanderige weides of als het van de grond eet.

Verdraaiing en beknelling

Een stuk darm draait om zijn as of raakt bekneld, waardoor de bloedtoevoer wegvalt. De pijn is hevig en houdt aan. Bij deze vorm telt elk uur.

Hoe ontstaat koliek?

Vaak is er niet één oorzaak aan te wijzen. Wel is bekend welke situaties de kans vergroten:

• een plotselinge wisseling van voer, hooi of weide, ook een nieuwe partij hooi
• veel krachtvoer en weinig ruwvoer
• te weinig drinken, bijvoorbeeld in de winter bij koud of bevroren water
• minder bewegen, zoals bij boxrust of als je paard in het najaar meer op stal staat
• een slecht gebit, waardoor voer grof wordt doorgeslikt
• wormen, waaronder lintworm
• zand opnemen op een kale weide
• transport en veranderingen in de groep
• eerder koliek gehad, of kribbebijten en luchtzuigen

Bij oudere paarden kan een vetgezwel aan een steeltje de darm afknellen. Bij merries rond het veulenen is de kans op een verdraaide dikke darm groter. Langdurige spanning speelt ook mee; hoe je dat herkent, lees je in stress bij paarden. En te veel gras of krachtvoer in één keer geeft niet alleen kans op koliek, maar ook op hoefbevangenheid.

Wat doe je bij (verdenking van) koliek?

Bel de dierenarts zodra je koliek vermoedt, ook als het mild lijkt. Wacht niet af of het vanzelf overgaat: bij een verdraaiing zijn de kansen het grootst als je paard snel in de kliniek is. Vertel aan de telefoon wat je ziet, sinds wanneer, wanneer je paard voor het laatst mestte en wat je hebt kunnen meten.

De dierenarts controleert hartslag, darmgeluiden en de buik via de endeldarm, en brengt soms een sonde in de maag. Daaruit volgt of behandeling op stal volstaat of dat je paard naar de kliniek moet.

Tot de dierenarts er is

• Haal voer en hooi weg. Water mag blijven staan.
• Tel de hartslag aan de binnenkant van de kaak of achter de elleboog. In rust is 28 tot 44 slagen per minuut normaal; boven de 60 wijst op ernstige pijn.
• Meet de temperatuur. Normaal is 37,5 tot 38,2 graden.
• Luister aan beide flanken naar darmgeluiden en kijk of er mest ligt.
• Kijk naar het tandvlees: roze en vochtig is goed, donkerrood, paars of grauw is spoed.
• Wil je paard steeds gaan rollen, stap dan rustig met hem rond. Niet afmatten en niet laten draven.
• Geef zelf geen pijnstilling. Die verhult de signalen waarop de dierenarts de ernst beoordeelt.
• Let op je eigen veiligheid. Ga niet de box in bij een paard dat heftig rolt.
• Zorg dat er vervoer klaarstaat voor het geval je naar de kliniek moet.

Dat rollen een darmverdraaiing veroorzaakt, is nooit aangetoond. Heftig rollen is eerder een teken van ernstige pijn. Stappen is er om verwondingen te voorkomen, niet om de koliek eruit te lopen.

Koliek voorkomen

Juist bij de overgang naar het stalseizoen verandert er veel tegelijk: minder weide, ander hooi, minder beweging. Spreid die veranderingen.

• Verander voer, hooi en weidegang geleidelijk, over minstens één tot twee weken.
• Geef volop ruwvoer, als richtlijn 1,5 tot 2 kilo hooi per 100 kilo lichaamsgewicht per dag.
• Geef krachtvoer in kleine porties, verdeeld over de dag.
• Zorg altijd voor schoon water, in de winter ook water dat niet bevroren is.
• Geef dagelijks beweging of weidegang, ook in het stalseizoen.
• Laat het gebit minstens eens per jaar nakijken, bij oudere paarden vaker.
• Ontworm op basis van mestonderzoek, in overleg met je dierenarts.
• Voer op zandgrond niet van de grond.
• Gebruik geen beschimmeld of muf hooi of stro, en week bietenpulp altijd goed voor.